شعر معروفی از فردوسی وجود دارد که به عقیده من در بیشتر موارد معنای کاملا اشتباهی از آن برداشت میشود:
ز شیر شتر خوردن و سوسمار
عرب را به جایی رسیده است کار
که تاج کیانی کند آرزو
تفو بر تو ای چرخ گردون تفو
در دیدگاه برخی از مردم، این شعر به گونه ای نژادپرستانه سندی است بر برتری ذاتی ایرانیان نسبت به اعراب. در حالی که شعر برعکس برتری ذاتی یک گروه بر سایرین را رد میکند و نشان میدهد اوضاع انسانها قابل تغییر است: اعرابی که روزگاری شرایط خوشی نداشته اند و از لحاظ نوع زندگی در تنگنا بوده اند، آن چنان رشد کردند که در صدد برافکندن پادشاهی نیرومند ایران برآمدند. اما نکته جالب این است که مسبب این تغییر احوال، چرخ گردون معرفی شده، و گوینده که ایرانی بوده از تغییر ایجاد شده غمگین شده، به آن ناسزا گفته است.
در یک مثال دیگر، حافظ اشاره ای مشابه دارد:
دور گردون گر دو روزی بر مراد ما نرفت
دائما یکسان نباشد حال دوران غم مخور
در این جا بدون اشاره به علت امر، ذکر میشود که حال و روز انسانها صورتی دورانی دارد و در حال گردش است. این روند در تجربه انسانها نیز دیده میشود و همه دیده ایم که افراد ممکن است از وضع بد به خوب با برعکس در چرخش باشند و یا نظام های حکومتی و جوامع شکوفا شده و دوباره در ورطه نابودی قرار گیرند. در دعای توصیه شده برای نوروز خداوند به عنوان تغییر دهنده حال انسانها معرفی شده است، و از او تغییر به حال بهتر خواسته میشود. در طبیعت نیز همه چیز حالت چرخش و تغییر دارد و قوای جسمانی انسانها و بسیاری از مسائل طبیعی نیز از همین «قاعده» پیروی میکنند. چرخش مادی امری نسبتا شناخته شده و قابل انتظار است، برای مثال همه میدانند و انتظار دارند یک ورزشکار متناسب با سن اش به یک اوج برسد و سپس افت نماید (هر چند که افراد ممکن است رکود خودشان را به راحتی نپذیرند). اما درخصوص سایر مسائل به چرخش ممکن است به عنوان یک اصل نگاه نشود. برای همین اگر شخصی که موفق بوده است افت نماید، نه تنها خود فرد، بلکه اطرافیان او نیز ممکن است دچار بهت شوند. گاه علت چنان حوادثی به علل ماوراالطبیعه نظیر چشم زخم نسبت داده میشود.
آیا انسانها و جوامع سوار بر یک چرخ و فلک نامرئی هستند که به دنبال اوج گرفتن در آن، با فرود آمدنی غیرقابل اجتناب مواجه خواهند بود؟ به عقیده من هر چند که فراز و فرود به عملکرد فرد یا جامعه بستگی دارد، اما به دلایل زیر بعد از هر اوج، وقوع یک فرود بسیار محتمل است.
علت چرخش احوال
علل خارجی: فرض نماییم در بیشه ای مقداری گیاه، تعدادی خرگوش و چند روباه وجود دارد که میزان و مقدار آنها به تعادلی رسیده است. اگر به دلیلی روباه ها از بین روند، بر تعداد خرگوشها افزوده میشود. اما با توجه به محدودیت گیاه ها، پس از مدتی از تعداد خرگوشها به دلیل گرسنگی و کمبود غذا کاسته میشود. بنابراین در این مثال فراز و فرود خرگوشها به عواملی خارجی مرتبط بود. به همین شکل ممکن است علل اوج و انقراض برخی حکومتها را در شرایطی در خارج از آنها پیدا نمود.
علل داخلی: در مورد انسانها، به دلیل این که انسانها به درک محیط میپردازند و در شرایط متفاوت رفتاری متفاوت دارند، فراز و فرودها ممکن است به دلیل تغییر خودشان باشد. در تاریخ ایران به کرات دیده شده که پادشاه ایجاد کننده یک سلسله فردی توانمند بوده،اما جانشینان آنها عملکرد و خصوصیاتی متفاوت داشته اند که منجر به سقوط آن نظام شده اند.
به طور کلی علل ذیل میتواند موجب افت یک فرد یا جامعه موفق گردند:
- از دست رفتن عامل موففیت: برای مثال ورزشکاری که با تلاش و زحمت به موفقیت دست پیدا کرده، اگر دچار غرور شود و گمان کند که موفقیت او ذاتی و دائمی است، از میزان تلاش و در نتیجه موفقیت او کاسته میشود. یا جامعه ای که با اتکا به یک دیدگاه خاص (مثلا فضیلت قناعت و تلاش) رشد کرده اند، اگر به دلیل شرایط جدید (دسترسی به امکانات مادی)، دیدگاه شان را از دست بدهند، از میزان رشدشان هم کاسته میشود.
- کسب عوامل شکست: فرد یا جامعه ای که موفق گردد، مورد طمع عوامل خارجی قرار میگیرد، و در صورت عدم آمادگی متحمل شکست میشود.
- حوادث: نظر به تغییر شرایط مدام در جهان و جامعه، یک فرد یا گروه که ممکن است در شرایطی موفق بوده، توانایی حفظ موفقیت در شرایطی متفاوت را نداشته باشد.
بنابراین موفقیت، و ماندن در اوج یک خصیصه ذاتی برای یک فرد یا جامعه نیست، و هر فرد یا جامعه نه تنها باید برای به دست آوردن موفقیت تلاش کنند، بلکه بعد ازکسب موفقیت، هم چنان نیازمند ادامه تلاش و هوشیاری هستند.
نکته دیگر واقع بینی برای امکان چرخش در احوال است. این واقع بینی به فرد یا جامعه اجازه میدهد که بداند حالتی که در آن است همیشگی نیست، تا متناسب با این دانش رفتار شود. اگر فرد در حالت موفقیت است، از غرور و زیاده روی بپرهیزد؛ اگر جامعه ای در رکود است، از یاس و سرخوردگی اجتناب کند. از طرفی دیگر، واقع بینی می تواند زمینه ساز رفتار انعطاف پذیر و متناسب با شرایط باشد. برای مثال امام علی به تغییر دل افراد در زمانهای متفاوت اشاره کرده و توصیه نموده که افراد میزان عبادت شان را متناسب با شرایط شان تنظیم کنند.
نقطه اوج و خود فریبی
عشق دیده آدم را کور میکند و نگاه فرد را با تعصب آلوده میکند. انسان بیش از هر کس و هر چیز عاشق خویشتن است، و به همین دلیل ناقص ترین و اشتباه ترین دید را به خودش دارد. خودشیفتگی انسان زمینه ساز خودفریبی اوست. به همین دلیل در بسیاری از موارد که فرد یا جامعه ای به موفقیتی دست پیدا میکند، بر میزان خودشیفتگی افزوده میشود و اقدامات و رفتارهایی نسنجیده تسهیل کننده سقوط فرد یا جامعه میشوند. در چنان شرایطی بهتر آن است که به جای ناسزا گفتن به چرخ گردون، گفته شود:
گفتا زکه نالیم که ازماست که برماست
